Сийдик йўли шамоллаши ва систит белгилари

Тез-тез ҳожатхонага чопиш, сийганда ачишиш ва қорин пастидаги нохуш оғирлик — бу ҳолатни кўп аёллар яхши билади. Сийдик йўли шамоллаши (сийдик йўли инфексияси) ва унинг энг кўп учрайдиган тури — систит (қовуқ шамоллаши) — жуда кенг тарқалган, баъзиларда эса қайта-қайта такрорланади. Бу мақолада систит белгилари қандай бўлишини, уни буйрак шамоллашидан қандай фарқлашни, нега аёлларда кўпроқ учрашини, антибиотик қачон кераклигини ва қандай одатлар хавфни камайтиришини содда тилда тушунтирамиз.

Сийдик йўли шамоллаши нима?

Сийдик йўли инфексияси сийдик тизимининг исталган қисмида бўлиши мумкин. NHS уларни шундай ажратади:

систит — қовуқ (сийдик пуфаги) инфексияси, энг кўп учрайдиган тур;
уретрит — сийдик чиқариш канали (уретра) шамоллаши;
буйрак инфексияси (пиелонефрит) — энг жиддий тур.

Кўп ҳолларда инфексияни ичакдан тушган бактериялар келтириб чиқаради: улар уретра орқали қовуққа кўтарилади. NIDDK огоҳлантиришича, даволанмаган қовуқ инфексияси буйрак инфексиясига айланиши мумкин.

Систит белгилари қандай бўлади?

NHS катталарда қуйидаги белгиларни санаб ўтади:

сийганда оғриқ ёки ачишиш;
одатдагидан тез-тез, шошилинч ёки кечаси сийгиси келиши;
лойқа сийдик ёки сийдикда қон;
қорин пастида оғриқ;
ҳолсизлик, чарчоқ.

Тўқ рангли ёки ўткир ҳидли сийдикнинг ўзи кўпинча инфексия эмас, балки кам суюқлик ичилганини билдириши мумкин. Кекса ёки заиф одамларда ва катетер қўйилганларда инфексия бошқача кўриниши мумкин: тўсатдан чалкашлик ёки безовталик, сийдикни тута олмасликнинг кучайиши, янги пайдо бўлган қалтираш. Болаларда эса иситма, инжиқлик, яхши овқатланмаслик, қусиш ва сийдик тута олмаслик бўлиши мумкин.

Систит ва буйрак шамоллаши: фарқи нимада?

Инфексия қовуқдан юқорига — буйракларга кўтарилса, ҳолат анча жиддийлашади. Қуйидаги жадвал асосий фарқларни кўрсатади:

Белги	Систит (қовуқ)	Буйрак шамоллаши (пиелонефрит)
Оғриқ жойи	Қорин пастида, қов соҳасида	Белда, ёнбошда ёки қовурғалар остида
Ҳарорат	Одатда йўқ ёки бироз кўтарилади	Кўпинча иситма, қалтираш, баъзан 36 °С дан паст ҳарорат
Умумий аҳвол	Одатда қониқарли	Кўнгил айниши, қусиш, гриппга ўхшаш ҳолсизлик
Сийиш	Ачишиш, тез-тез ва шошилинч	Шу белгилар бўлиши ҳам, бўлмаслиги ҳам мумкин
Нима қилиш керак	Шифокор ёки фарматсевт билан маслаҳатлашиш	Шу куннинг ўзида шифокорга бориш

NHS таъкидлашича, буйрак инфексияси сепсисга олиб келиши мумкин. Бел оғриғи буйракданми ёки умуртқаданми — бу ҳақда буйрак оғриғи белгилари ҳақидаги мақоламизда батафсил ёзганмиз.

Систит нимадан келиб чиқади ва нега аёлларда кўп учрайди?

Аёлларнинг уретраси калта ва орқа чиқарув тешигига яқин жойлашган, шунинг учун бактериялар қовуққа осонроқ етиб боради. NHS қуйидаги хавф омилларини ҳам санайди:

ҳомиладорлик;
ҳожатдан кейин орқадан олдинга қараб артиниш;
сийдик оқимини тўсиб қўядиган ҳолатлар, масалан, буйрак тоши;
қовуқнинг тўлиқ бўшамаслиги — эркакларда простата катталашиши, болаларда ич қотиши;
сийдик катетери;
иммунитетнинг сусайиши — масалан, назорат қилинмаган қандли диабет ёки кимётерапия;
менопауза;
спермитсидлардан фойдаланиш;
кам суюқлик ичиш.

Буйрак тоши ёки қум сийдик оқимини секинлаштириб, инфексия хавфини ошириши мумкин — бу ҳақда буйракда қум ҳақидаги мақоламизда ва буйрак тоши бўйича қўлланмамизда ўқинг. Кўп учрайдиган «совуқда ўтириб, шамоллатиб олдим» деган тушунчага келсак: систитни асосан бактериялар келтириб чиқаради, совқотишнинг ўзи эмас. Бироқ иссиқ кийиниш ва қулай шароит ўз-ўзидан зарар қилмайди.

Эркакларда систит

Эркакларда сийдик йўли инфексияси камроқ учрайди, шунинг учун у пайдо бўлса, сабабини аниқлаш муҳим — кўпинча простата ёки сийдик оқими билан боғлиқ муаммо бўлади. NHS эркакларга сийдик йўли инфексияси белгиларида шифокорга тезроқ мурожаат қилишни маслаҳат беради.

Систитни даволаш: антибиотик қачон керак?

Сийдик йўли инфексиясини даволашни шифокор белгилайди. NHS маълумотига кўра, антибиотик инфексияни даволаши мумкин, лекин ҳар доим ҳам зарур эмас. Шифокор вазиятга қараб:

сийдик таҳлилини топширишни сўраши мумкин (бу ҳам ҳар доим шарт эмас);
оғриқ қолдирувчи ва уй шароитида ўзини парвариш қилиш бўйича маслаҳат бериши;
қисқа курс антибиотик буюриши;
ёки белгилар ўзи ўтиб кетиши мумкинлиги учун 48 соат кутиб туришни таклиф қилиши мумкин.

Антибиотик буюрилса, ўзингизни яхши ҳис қилсангиз ҳам курсни охиригача ичиб тугатинг. Уйда қолган ёки қўшнидан олинган антибиотикни ўзингизга буюрманг: нотўғри дори инфексияни тўлиқ йўқотмаслиги ва бактерияларнинг дори таъсирига чидамлилигини ошириши мумкин.

Уй шароитида нима енгиллик беради?

NHS қуйидагиларни тавсия қилади: дам олиш, сийдик оч рангда бўладиган даражада суюқлик ичиш ва қовуқни безовта қилиши мумкин бўлган ичимликлардан — мева шарбати, кофе ва спиртли ичимликлардан — тийилиш. Оғриқ қолдирувчи дори керак бўлса, қайси бири сизга мослигини фарматсевт ёки шифокордан сўранг. Суюқлик ичиш тузалишни тезлаштириши ва белгиларни енгиллатиши мумкин (NIDDK).

Систит нега қайта-қайта такрорланади?

Баъзи аёлларда инфексия даволангандан кейин ҳам қайтаверади. NHS бўйича, агар 6 ой ичида 2 марта ёки 12 ой ичида 3 марта сийдик йўли инфексияси бўлса, шифокорга кўриниш керак. Бундай ҳолларда шифокор сабабни қидиради ва бошқа антибиотик, узоқроқ муддатли паст дозали профилактика, менопаузадан кейинги аёлларда вагинал эстроген ёки мутахассисга йўлланма каби вариантларни кўриб чиқиши мумкин. Бу қарорларни фақат шифокор қабул қилади.

Клюква систитга ёрдам берадими?

Бу энг кўп бериладиган саволлардан бири, ва ҳалол жавоб — «қисман ва фақат олдини олишда». NHS маълумотига кўра, клюква ичимликлари баъзи одамларда инфексиянинг олдини олишга ёрдам бериши мумкин, лекин инфексия бошлангандан кейин белгиларни енгиллатиши ёки даволаши исботланмаган. Такрорланадиган систитда ҳар куни клюква маҳсулотлари ёки Д-манноза қабул қилишнинг фойдаси ҳақида баъзи далиллар бор.

AQSHning NCCIH маркази ҳам шундай дейди: клюква аёлларда такрорланувчи инфексияларни камайтириши мумкин, аммо тадқиқот натижалари бир-бирига зид; мавжуд инфексияни даволаш учун эса тавсия этилмайди ва исботланган даволаш ўрнини босмаслиги керак. Ёдда тутинг:

клюква шарбатларида шакар кўп бўлиши мумкин;
варфарин (қонни суюлтирувчи дори) қабул қилсангиз, клюква маҳсулотларини ишлатишдан олдин шифокор билан гаплашинг;
ҳомиладорлик даврида ҳам аввал шифокор билан маслаҳатлашинг.

Сийдик йўли шамоллашининг олдини олиш учун одатлар

NHS тавсиялари оддий ва кундалик ҳаётга осон мослашади:

ҳожатдан кейин олдиндан орқага қараб артининг;
жинсий аъзолар соҳасини тоза ва қуруқ сақланг;
суюқликни етарли ичинг — айниқса ёзги иссиқда;
жинсий алоқадан кейин тезроқ сийинг;
пахтали, эркин ички кийим кийинг, тор кийимдан сақланинг;
сийдикни узоқ ушлаб турманг ва сийганда шошилманг — қовуқ тўлиқ бўшасин;
жинсий аъзолар соҳасида хушбўй совун ишлатманг;
спиртли ичимлик ва ширин овқат ҳамда ичимликларни кўп истеъмол қилманг;
болаларда тагликларни ўз вақтида алмаштиринг ва ич қотишига йўл қўйманг.

Қандли диабет бўлса, қанд миқдорини назорат қилиш ҳам инфексия хавфини камайтиришга ёрдам беради. Эсда тутинг: ҳеч қандай қўшимча мувозанатли овқатланиш, етарли суюқлик, уйқу, жисмоний фаоллик ва шифокор буюрган дорилар ўрнини босмайди.

Қачон шифокорга мурожаат қилиш керак

NHS маълумотларига таяниб, қуйидаги ҳолатларда тезроқ — шу куннинг ўзида шифокорга боринг:

сиз эркаксиз, ҳомиладорсиз, ёшингиз 65 дан ошган ёки белгилар 15 ёшгача бўлган болада;
қандли диабет, иммунитет сусайиши ёки сийдик катетери бор;
сийдикда қон пайдо бўлган;
белда ёки ёнбошда оғриқ, иситма, қалтираш ёки 36 °С дан паст ҳарорат бор — бу буйрак инфексияси белгиси бўлиши мумкин;
белгилар тез кучаймоқда ёки 48 соат ичида яхшиланмаяпти;
инфексия тез-тез қайтмоқда (6 ойда 2 ёки 12 ойда 3 марта).

Агар одам (ёки бола) гапларни чалкаштирса, кучли уйқучан бўлиб қолса ёки гапириши қийинлашса — дарҳол тез ёрдам чақиринг (103) ва машинани ўзингиз бошқарманг.

Nutva Nefro қандай ёрдам бериши мумкин

Сийдик йўли инфексиясини қўшимча билан даволаб бўлмайди — буни шифокор ҳал қилади. Аммо кундалик одатларга қўшимча равишда сийдик чиқариш тизимини қўллаб-қувватлашни истасангиз, аввал шифокорингиз билан маслаҳатлашиб, Nutva Nefro ҳақида сўрашингиз мумкин. Бу — «NUTVA PHARM» MChJ (Ўзбекистон) ишлаб чиқарган биологик фаол қўшимча (BFQ). У буйрак ва сийдик чиқариш тизимининг нормал фаолиятини ҳамда организмдаги суюқлик мувозанатини қўллаб-қувватлайди. Бир капсула (500 мг, қадоқда 60 капсула) таркибида:

Phyllanthus niruri (филлантус) — 50 мг;
Orthosiphon stamineus (ортосифон, «буйрак чойи») — 20 мг;
магний ситрат — 120 мг;
дала қирқбўғими (Equisetum arvense) — 20 мг;
калий ситрат — 150 мг;
рўян (Rubia tinctorum) — 40 мг;
розмарин — 20 мг;
Aerva lanata — 20 мг;
витамин B6 — 20 мг.

Рухсатнома рақами: №1594424. Маҳсулот дори воситаси эмас, инфексияни даволамайди ва шифокор буюрган антибиотик ёки бошқа даволаш ўрнини босмайди. Систит ёки буйрак шамоллаши белгилари бўлса, аввал шифокорга мурожаат қилинг. Буйрак етишмовчилиги, юрак касаллиги ёки қонда калий миқдори юқори бўлса — аввал шифокор билан маслаҳатлашинг. Ҳомиладорлик даврида — фақат шифокор билан маслаҳатлашганингиздан кейин. Қабул қилиш тартиби — қадоқдаги йўриқномага ва шифокор тавсиясига амал қилинг.

Кўп бериладиган саволлар

Систит белгилари қандай бўлади?

Асосий белгилари — сийганда ачишиш ёки оғриқ, тез-тез ва шошилинч сийгиси келиши, қорин пастида оғриқ, лойқа сийдик ёки сийдикда қон. Иситма, белда ёки ёнбошда оғриқ қўшилса, бу буйрак инфексияси белгиси бўлиши мумкин. Бундай ҳолатда шу куннинг ўзида шифокорга боринг.

Систит ўзи ўтиб кетадими?

NHS маълумотига кўра, енгил ҳолатларда белгилар баъзан ўзи ўтиб кетади ва шифокор 48 соат кутишни таклиф қилиши мумкин. Аммо бу қарорни шифокор қабул қилади. Белгилар кучайса, 48 соатда яхшиланмаса ёки хавфли белгилар пайдо бўлса, кутиб ўтирманг.

Систитни уй шароитида даволаш мумкинми?

Уйда дам олиш, сийдик оч рангда бўладиган даражада суюқлик ичиш ва кофе, спиртли ичимлик ҳамда мева шарбатидан тийилиш енгиллик бериши мумкин. Бироқ антибиотик керакми ёки йўқми — буни шифокор ҳал қилади. Қолган дорилардан ўзингизга антибиотик буюрманг.

Систит нимадан келиб чиқади?

Кўпинча ичакдан тушган бактериялар уретра орқали қовуққа кўтарилиб, инфексия келтириб чиқаради. Аёлларда уретра калта бўлгани учун бу осонроқ содир бўлади. Ҳомиладорлик, менопауза, диабет, буйрак тоши ва кам суюқлик ичиш хавфни оширади.

Эркакларда систит бўладими?

Ҳа, лекин камроқ учрайди ва кўпинча простата ёки сийдик оқимидаги муаммо билан боғлиқ бўлади. Шунинг учун эркакларга сийдик йўли инфексияси белгиларида тезроқ шифокорга мурожаат қилиш тавсия этилади. Шифокор сабабни аниқлаб, даволашни белгилайди.

Клюква шарбати систитни даволайдими?

Йўқ. Клюква баъзи одамларда такрорланувчи инфексияларнинг олдини олишга ёрдам бериши мумкин, лекин бошланган инфексияни даволаши исботланмаган. Варфарин қабул қилсангиз ёки ҳомиладор бўлсангиз, уни ишлатишдан олдин шифокор билан маслаҳатлашинг.