Folat kislota haqida: foliy kislotasi va metilfolat

Dorixonada «foliy kislotasi», «folat» va «metilfolat» degan yozuvlarni ko'rib, ko'pchilik qaysi biri kerakligini bilmay qoladi: ular bir narsami yoki har xil vitaminlarmi? Bu maqolada folat kislota haqida eng ko'p beriladigan savollarga javob beramiz: uchala nom nimani anglatadi, metilfolat nima uchun kerak, MTHFR geni haqidagi gaplar qanchalik asosli va qachon shifokor bilan gaplashish shart. Maqsad — sizni qo'rqitish emas, yorliqni o'qib, shifokorga to'g'ri savol bera olishingizga yordam berish.

Folat, foliy kislotasi va metilfolat: bir vitaminning uch nomi

Uchala so'z ham vitamin B9 ga tegishli. Farq — uning qaysi shaklda ekanida:

Folat — oziq-ovqatda tabiiy holda uchraydigan B9. U ko'katlar, dukkaklilar va ayrim sabzavotlarda bor.
Foliy kislotasi — B9 ning sanoatda olinadigan sintetik shakli. U tabletkalar, multivitaminlar va boyitilgan mahsulotlarda (masalan, ayrim donli nonushta mahsulotlarida) ishlatiladi. Organizmda u bir necha bosqichda faol shaklga aylanadi.
Metilfolat (5-metiltetragidrofolat, 5-MTHF) — folatning qonda aylanadigan asosiy faol shakli. Qo'shimchalarda u «tayyor» holda beriladi, ya'ni organizm uni qayta o'zgartirib o'tirmaydi.

Xalq orasida «folat kislota» degan aralash nom ham ko'p ishlatiladi — odatda u foliy kislotasini bildiradi. Yorliqda qaysi shakl yozilganiga qarang: «folic acid», «folate», «5-MTHF», «L-methylfolate» yoki «metilfolat».

Organizmga folat nima uchun kerak?

Folat hujayralar bo'linishi va yangilanishida ishtirok etadi. Shuning uchun u tez yangilanadigan to'qimalar, ayniqsa qizil qon hujayralari hosil bo'lishi uchun muhim. Folat yetishmasa, qon hosil bo'lishi buziladi va folat yetishmovchiligi kamqonligi rivojlanishi mumkin: odam tez charchaydi, holsizlanadi, nafas qisishi seziladi.

Ikkinchi muhim vazifa — homiladorlikning ilk haftalari. Folat homila nerv nayi nuqsonlari (masalan, spina bifida) xavfini kamaytirishga yordam beradi. Nerv nayi homiladorlikning birinchi haftalarida, ko'pincha ayol hali homiladorligini bilmasdan shakllanadi. Shu sababli folat haqidagi tavsiyalar homiladorlikdan oldingi davrga qaratilgan.

Organizm folatni uzoq muddat zaxirada saqlay olmaydi, shuning uchun uni ovqat orqali muntazam olib turish kerak. Ko'pchilik odamlar uchun bunga xilma-xil, muvozanatli ovqatlanish yetarli.

Foliy kislotasi va metilfolat farqi nimada?

Asosiy farq — organizmda qanday yo'l bosib o'tishi va qaysi biri bo'yicha qanday tadqiqotlar borligida. Quyidagi jadval buni qisqacha ko'rsatadi:

Shakl	Qayerda uchraydi	Organizmda	Nima ma'lum
Folat (tabiiy)	Ko'katlar, dukkaklilar, karam, brokkoli	Faol shaklga aylanadi	Kundalik ehtiyojning asosiy manbai
Foliy kislotasi	Tabletkalar, multivitaminlar, boyitilgan mahsulotlar	Bir necha bosqichda faol shaklga aylanadi	Nerv nayi nuqsonlarining oldini olishda samarasi isbotlangan yagona shakl
Metilfolat (5-MTHF)	Ayrim qo'shimchalar	Allaqachon faol shakl	Folatning tabiiy faol shakli; homiladorlik oldidan foliy kislotasi o'rnini bosishi bo'yicha dalillar hozircha yetarli emas

Bu jadvaldagi eng muhim qator — oxirgi ustun. AQSh Kasalliklarni nazorat qilish markazi (CDC) ta'kidlashicha, homila nerv nayi nuqsonlarining oldini olishda samarasi isbotlangan folat turi hozircha faqat foliy kislotasi. Jahon sog'liqni saqlash tashkiloti (JSST) ham homiladorlikka tayyorlanayotgan ayollarga aynan foliy kislotasini tavsiya qiladi.

Metilfolat nima uchun kerak va kimga mos?

Metilfolat — organizm folatdan foydalanadigan asosiy shakl, shuning uchun u ko'plab qo'shimchalarga qo'shiladi. Uning afzalligi sifatida ko'pincha «tayyor shakl» ekani aytiladi. Bu to'g'ri, lekin bundan «metilfolat foliy kislotasidan yaxshiroq» degan xulosa kelib chiqmaydi: aksariyat odamlarning organizmi foliy kislotasini ham bemalol faol shaklga aylantiradi.

Amalda metilfolat quyidagi holatlarda muhokama qilinadi:

umumiy salomatlik uchun folat qo'shilgan kompleks qo'shimchalar tarkibida;
shifokor ma'lum sabablarga ko'ra boshqa shaklni tavsiya qilganda;
inozitol kabi moddalar bilan birga, ayollar salomatligiga oid kompleks mahsulotlarda.

Agar siz homiladorlikni rejalashtirayotgan bo'lsangiz, foliy kislotasini metilfolat bilan almashtirish haqidagi qarorni o'zingiz qabul qilmang — buni shifokor bilan hal qiling. Rejalashtirishning boshqa jihatlari haqida homiladorlikni rejalashtirishda kerakli vitaminlar maqolasida batafsil yozganmiz.

MTHFR geni: bundan qo'rqish kerakmi?

Internetda «MTHFR mutatsiyasi bo'lsa, foliy kislotasi o'zlashtirilmaydi» degan gaplar ko'p tarqalgan. Keling, sodda qilib tushuntiramiz.

MTHFR — folatni qondagi asosiy faol shaklga aylantiruvchi fermentning geni. Uning keng tarqalgan variantlari (masalan, C677T) ferment faolligini biroz pasaytiradi. Bu variantlar juda ko'p odamda uchraydi va aksariyat hollarda hech qanday kasallik belgisini bermaydi. Ikki nusxada variant bo'lganda qondagi gomotsistein miqdori biroz yuqoriroq bo'lishi mumkin, ammo uning ayrim kasalliklar bilan bog'liqligi bo'yicha tadqiqot natijalari bir-biriga zid.

CDC bu borada aniq yozadi:

MTHFR varianti bor odamlar folatning barcha turlarini, jumladan foliy kislotasini ham o'zlashtira oladi;
homilador bo'lishi mumkin bo'lgan ayollarga MTHFR variantidan qat'i nazar kuniga 400 mkg foliy kislotasi tavsiya qilinadi;
MTHFR sabab foliy kislotasidan voz kechib, faqat 5-MTHF ichish kerak degan fikr dalillar bilan tasdiqlanmagan.

Demak, bu genni «hammaga» tekshirtirish shart emas. Genetik tahlil kerakmi-yo'qmi, buni oilaviy tarix va boshqa ko'rsatkichlarga qarab shifokor yoki genetik maslahatchi hal qiladi.

Folat qaysi mahsulotlarda ko'p?

O'zbek dasturxonida folatga boy mahsulotlar kam emas. Ularni har kuni ovqatga qo'shib borish — eng oddiy va xavfsiz yo'l:

Ko'katlar: ismaloq, kashnich, ukrop, petrushka, salat barglari;
Karam turlari: oq karam, brokkoli, Bryussel karami;
Dukkaklilar: no'xat, mosh, loviya, yasmiq, ko'k no'xat;
Boshqa sabzavotlar: qushqo'nmas (sparja), lavlagi;
Jigar — folatga boy, lekin homiladorlik davrida undan saqlanish tavsiya qilinadi;
Foliy kislotasi bilan boyitilgan mahsulotlar — qadoqda shunday yozilgan bo'lsa.

Folat suvda eriydigan vitamin, uzoq qaynatish va issiqlikda uzoq ushlash uning bir qismini kamaytirishi mumkin. Shuning uchun ko'katlarni yangi holda yeyish, sabzavotlarni esa ortiqcha pishirmaslik foydali. Mosh, no'xat va loviyali taomlar — mastava, moshxo'rda, no'xat sho'rva — folat manbai bo'la oladi.

Folat yetishmovchiligi kimlarda ko'proq uchraydi?

NHS ma'lumotiga ko'ra, folat yetishmovchiligi ko'pincha quyidagi holatlar bilan bog'liq:

Bir xil ovqatlanish — ko'katlar, dukkaklilar va sabzavotlar kam iste'mol qilinganda;
Muntazam ko'p spirtli ichimlik ichish;
Homiladorlik — bu davrda folatga ehtiyoj ortadi;
Ichakda so'rilishning buzilishi, masalan, seliakiya;
Ayrim dorilar — epilepsiyaga qarshi ba'zi dorilar, metotreksat, sulfasalazin, kolestiramin folat miqdorini kamaytirishi yoki so'rilishiga xalaqit berishi mumkin. Bunday dorilarni ichsangiz, folat masalasini dori tayinlagan shifokor bilan muhokama qiling.

Yetishmovchilik belgilarini o'zingiz aniqlashga urinmang: holsizlik va charchoq ko'p sabablarga ko'ra bo'ladi. Shifokor qon tahlili orqali folat va vitamin B12 darajasini tekshirib, sababni aniqlaydi.

Ko'p ichsa zarari bormi: B12 va «niqoblanish»

Folat va vitamin B12 bir-biri bilan chambarchas bog'liq. NHS ogohlantirishicha, kuniga 1 mg (1000 mkg) dan ortiq foliy kislotasi vitamin B12 yetishmovchiligi belgilarini «yashirib» qo'yishi mumkin. Qon tahlili yaxshilangandek ko'rinadi, ammo B12 yetishmovchiligi davom etib, vaqt o'tib asab tizimiga zarar yetkazishi mumkin. Keksa yoshdagi odamlarda B12 so'rilishi pasaygani uchun bu xavf yuqoriroq.

Shuning uchun:

bir nechta qo'shimcha ichsangiz, ulardagi folat miqdorini qo'shib hisoblang;
yo'riqnomadagi miqdorni o'zboshimchalik bilan oshirmang;
yuqori doza (masalan, oldingi homiladorlikda nerv nayi nuqsoni bo'lganda) faqat shifokor tomonidan belgilanadi.

Yorliqni qanday o'qish kerak?

Folat miqdori turli mahsulotlarda turlicha yoziladi. Xato qilmaslik uchun quyidagilarga e'tibor bering:

Shakl: «folic acid» — foliy kislotasi, «5-MTHF» yoki «methylfolate» — metilfolat.
Bir kapsuladagi va kunlik miqdor: yo'riqnomada kuniga ikki kapsula yozilgan bo'lsa, kunlik miqdor ikki barobar bo'ladi.
Umumiy miqdor: multivitamin, ayollar uchun kompleks va alohida foliy kislotasini birga ichayotgan bo'lsangiz, hammasini qo'shib, ro'yxatni shifokorga ko'rsating.

Masalan, Nutva Immuno tarkibida ham bir kapsulada 400 mkg metilfolat bor. Uni folat saqlovchi boshqa qo'shimcha bilan birga ichmoqchi bo'lsangiz, avval shifokor bilan maslahatlashing.

Qachon shifokorga murojaat qilish kerak

homiladorlikni rejalashtirayotgan bo'lsangiz — qaysi shakl va qancha miqdorda ichishni kelishib olish uchun;
oldingi homiladorlikda yoki oilada nerv nayi nuqsoni bo'lgan bo'lsa — doza alohida belgilanadi;
doimiy holsizlik, nafas qisishi, yurak tez urishi, bosh og'rig'i bo'lsa;
og'izda yaralar, tilning qizarib og'rishi, qo'l-oyoqlarda uvishish yoki chumoli yurgandek sezgi paydo bo'lsa;
epilepsiyaga qarshi dorilar, metotreksat yoki boshqa uzoq muddatli dorilar ichsangiz;
vegetarian bo'lsangiz yoki B12 yetishmovchiligi aniqlangan bo'lsa — folat va B12 ni birga baholash uchun.

Nutva Inositol qanday yordam berishi mumkin

Nutva Inositol — «NUTVA PHARM» MChJ (O'zbekiston) ishlab chiqargan biologik faol qo'shimcha (BFQ). Bitta kapsula tarkibida 1000 mg mio-inozitol (vitamin B8) va 200 mkg 5-metilfolat (vitamin B9) bor (2 kapsulada — 2000 mg va 400 mkg). Qadoqda 60 dona. Mahsulot asab tizimi va hujayra jarayonlarining normal faoliyatini qo'llab-quvvatlaydi. Inozitolning o'zi haqida inozitol nima ekani haqidagi maqolamizda yozganmiz; u ko'pincha PKOS (polikistoz tuxumdon sindromi) va hayz sikli mavzusida muhokama qilinadi — hayz siklining buzilishi sabablari haqidagi maqolani ham o'qing.

Ruxsatnoma raqami: №1594430 (O'zR Sog'liqni saqlash vazirligi).
Mahsulot dori vositasi emas.
Homiladorlik, emizish davrida va qandli diabet uchun dori ichayotgan bo'lsangiz — faqat shifokor bilan maslahatlashgandan keyin. U ginekolog yoki endokrinolog tayinlagan PKOS davolashining o'rnini bosmaydi.
Qabul qilish tartibi — qadoqdagi yo'riqnomaga va shifokor tavsiyasiga amal qiling.

Mahsulotdagi metilfolat shifokor homiladorlik oldidan tavsiya qilgan foliy kislotasi dozasining o'rnini avtomatik ravishda bosmaydi — buni shifokor bilan aniqlang. Qo'shimchalar muvozanatli ovqatlanish, uyqu, harakat va tayinlangan dorilarning o'rnini bosmaydi.

Ko'p beriladigan savollar

Folat va foliy kislotasi bir narsami?

Ikkalasi ham vitamin B9, lekin folat — ovqatdagi tabiiy shakl, foliy kislotasi esa qo'shimcha va boyitilgan mahsulotlarda ishlatiladigan sintetik shakl. Organizmda ikkalasi ham faol shaklga aylanadi.

Metilfolat nima uchun kerak?

Metilfolat — folatning organizmdagi asosiy faol shakli, u qo'shimchalarda «tayyor» holda beriladi. U ko'pincha kompleks vitaminlar tarkibida uchraydi. Homiladorlik oldidan qaysi shaklni ichishni shifokor bilan hal qiling, chunki nerv nayi nuqsonlarining oldini olishda isbotlangan shakl — foliy kislotasi.

MTHFR mutatsiyasi bo'lsa foliy kislotasi ichsa bo'ladimi?

CDC ma'lumotiga ko'ra, MTHFR varianti bor odamlar ham foliy kislotasini o'zlashtira oladi va ularga ham odatiy 400 mkg tavsiya qilinadi. Sizga alohida tavsiya kerakmi, buni shifokor hal qiladi.

Folat kislotani qachon ichish kerak — homiladorlikdan oldinmi?

Ha, JSST homilador bo'lishga urina boshlagan paytdan homiladorlikning 12-haftasigacha kuniga 400 mkg foliy kislotasini tavsiya qiladi. CDC kamida bir oy oldin boshlashni maslahat beradi. Aniq tartibni shifokoringiz bilan kelishing.

Erkaklar ham folat ichishi kerakmi?

Erkaklar ham folatni ovqatdan olishi kerak va ko'pchilikka muvozanatli ovqatlanish yetarli. Qo'shimcha kerakmi-yo'qmi, tahlil va umumiy holatga qarab shifokor aytadi.

Folatni ko'p ichish zararlimi?

Kuniga 1 mg dan ortiq foliy kislotasi B12 yetishmovchiligi belgilarini yashirib qo'yishi mumkin. Shuning uchun bir nechta qo'shimchadagi folatni qo'shib hisoblang va dozani o'zingiz oshirmang.