ALT ва AST нима: меъёри ва ошиш сабаблари

Қон таҳлилини топширдингиз ва бланкада ALT ёки AST қатори ёнида «юқори» деган белги турибди. Хавотирланиш табиий, лекин аввал ALT AST нима эканини ва бу рақамлар аслида нимани кўрсатишини тушуниб олиш керак. Бу мақолада икки ферментнинг фарқи, улар нега ошиши, нима учун битта натижа ҳали ташхис эмаслиги ва шифокор кейинги қадамда нимани текшириши ҳақида гаплашамиз. Агар сизни таҳлил эмас, балки ўнг қовурға остидаги оғриқ безовта қилаётган бўлса, жигар оғриғи белгилари ҳақидаги мақоламиздан бошланг.

ALT ва AST нима?

ALT (аланинаминотрансфераза, баъзан ALaT деб ёзилади) ва AST (аспартатаминотрансфераза, АсАТ) — ферментлар, яъни организмдаги кимёвий реаксияларни тезлаштирадиган оқсиллар. Улар ҳужайралар ичида ишлайди, қонда эса одатда оз миқдорда бўлади.

ALT асосан жигарда учрайди. AQSh Миллий тиббиёт кутубхонаси (МедлинеПлус) маълумотига кўра, жигар ҳужайралари зарарланганда ALT қонга чиқади ва унинг миқдори ошади. Шунинг учун ALT жигарга нисбатан «сезгирроқ» кўрсаткич ҳисобланади.
AST ҳам кўпроқ жигарда бўлади, лекин юрак, мушаклар ва бошқа тўқималарда ҳам учрайди. Шу сабабли AST нинг ошиши ҳар доим ҳам жигар билан боғлиқ эмас.

Иккаласи одатда бирга, қоннинг биохимик таҳлили таркибида текширилади. Шифокор уларни бир-бири билан ва бошқа жигар кўрсаткичлари билан солиштириб баҳолайди.

ALT ва AST таҳлили қачон буюрилади?

МедлинеПлус маълумотига кўра, бу таҳлил қуйидаги ҳолларда буюрилади:

мунтазам тиббий кўрик пайтида, жигар таҳлиллари тўплами доирасида;
жигар зарарланишига хос белгилар бўлганда: сарғайиш, ҳолсизлик, кўнгил айниши, қорин шишиши, тўқ рангли сийдик;
хавф омиллари бўлганда: оилада жигар касаллиги, алкоголни кўп истеъмол қилиш, семизлик, диабет, жигарга таъсир қилиши мумкин бўлган дориларни қабул қилиш ёки гепатит билан юқиш хавфи.

Шунингдек, шифокор жигарга таъсир қилиши мумкин бўлган узоқ муддатли даво пайтида ҳам ALT ва AST ни вақти-вақти билан текшириб туриши мумкин.

ALT ва AST меъёри қанча?

Бу энг кўп бериладиган савол, лекин унга битта рақам билан жавоб бериб бўлмайди. Меъёрий чегаралар лабораториядан лабораторияга, қўлланиладиган ускуна ва усулга қараб фарқ қилади; ёш ва жинс ҳам натижага таъсир қилади. Шунинг учун:

натижангизни интернетдаги жадвал билан эмас, ўша лаборатория бланкасидаги меъёр устуни билан солиштиринг;
такрорий таҳлилни иложи бўлса ўша лабораторияда топширинг — шунда рақамларни солиштириш осонроқ бўлади;
меъёрдан бироз чиқиш ҳам, меъёрда бўлиш ҳам ўз-ўзидан хулоса эмас.

МедлинеПлус алоҳида таъкидлайди: меъёрдан ташқари натижа ҳар доим ҳам даволашни талаб қиладиган касаллик борлигини англатмайди. Ва аксинча — ALT меъёрда бўлиши жигар тўлиқ соғлом дегани эмас: масалан, жигар ёғ босиши баъзан ферментлар ўзгармаган ҳолда ҳам аниқланади.

ALT ва AST нима учун ошади?

Фермент ошишининг сабаблари кўп. МедлинеПлус ва NIDDK маълумотлари асосида энг кўп учрайдиганлари:

Жигар ёғ босиши (ёғли гепатоз). NIDDK маълумотига кўра, ALT ва AST нинг ошиши жигар ёғ босишига ишора қилиши мумкин. Асосий хавф омиллари — ортиқча вазн, инсулин резистентлиги ёки 2-тур диабет, қонда ёғлар юқорилиги. Батафсил — жигар ёғ босиши бўйича қўлланмамизда.
Алкогол. Мунтазам кўп ичиш жигар ҳужайраларига зарар қилади.
Дорилар ва қўшимчалар. МедлинеПлус маълумотига кўра, холестерин ва оғриққа қарши баъзи дорилар ALT ни ошириши мумкин; биологик фаол қўшимчалар ҳам натижага таъсир қилади. Буюрилган дорини ўзингиз тўхтатманг — шифокор билан маслаҳатлашинг.
Вирусли гепатитлар. Б ва С гепатит узоқ вақт белгисиз кечиши мумкин, шунинг учун фермент ошганда улар кўпинча текширилади.
Мушаклар. Кучли жисмоний машқ, мушак жароҳати ёки тутқаноқ AST ни ошириши мумкин, чунки у мушакларда ҳам бор.
Ўт йўллари ва бошқа ҳолатлар. Ўт пуфагидаги тошлар, ошқозон ости бези яллиғланиши, организмда темир ортиқча тўпланиши (гемохроматоз), юрак муаммолари, жигарга қон оқимининг камайиши.

Кўриниб турибдики, «ALT юқори» дегани фақат «жигар касал» дегани эмас. Сабабни аниқлаш шифокорнинг вазифаси.

Нега битта натижа кўп нарсани англатмайди?

МедлинеПлус маълумотига кўра, жигар таҳлиллари ўзи бир ўзи кўпинча аниқ касалликни аниқлаб бера олмайди. Бунинг бир неча сабаби бор:

Вақтинчалик ўзгаришлар. Яқинда ўтказилган касаллик, кучли машқ ёки баъзи дорилар ферментларни вақтинча ошириши мумкин. Шунинг учун шифокор кўпинча таҳлилни бир мунча вақтдан кейин қайтаради.
Кўрсаткичлар «расми» муҳим. Шифокор ALT ни AST, билирубин, ишқорий фосфатаза ва GGT билан бирга кўради. Қайси кўрсаткич кўпроқ ўзгаргани сабабга ишора бериши мумкин.
Рақам ҳар доим оғирликни кўрсатмайди. Ферментлар жигар ҳужайраларига «юк» тушаётганини кўрсатади, лекин жигардаги чандиқланиш (фиброз) даражасини бевосита ўлчамайди. Уни баҳолаш учун бошқа текширувлар керак.

Жигар таҳлиллари тўплами: ALT ва AST дан ташқари нималар бор?

Кўпинча ALT ва AST алоҳида эмас, «жигар синамалари» тўплами сифатида буюрилади. МедлинеПлус маълумотига кўра, унга қуйидагилар кириши мумкин:

Кўрсаткич	Нимани акс эттиради
ALT, AST	Жигар ҳужайраларига юк ёки уларнинг зарарланиши
Ишқорий фосфатаза (ALP), GGT	Жигар ва ўт оқими билан боғлиқ; ALP суяк касалликларида ҳам ошиши мумкин
Билирубин	Эски қизил қон таначалари парчаланишидан ҳосил бўлади, жигар уни чиқаради; ошса сарғайиш бўлиши мумкин
Албумин, умумий оқсил	Жигар ишлаб чиқарадиган оқсиллар — жигарнинг «ишлаб чиқариш» қобилияти
Протромбин вақти (PT/INR)	Қон ивиши; ивиш оқсилларини жигар ишлаб чиқаради

Бу кўрсаткичларнинг биргаликдаги ўзгариши шифокорга муаммо жигар ҳужайраларидами, ўт йўлларидами ёки жигардан ташқаридами — шуни тахмин қилишга ёрдам беради.

ALT ошган бўлса, шифокор кейин нимани текширади?

Кейинги қадамлар натижанинг даражаси, белгиларингиз ва хавф омилларингизга боғлиқ. Одатда шифокор:

алкогол, дорилар, витамин ва ўсимлик воситалари, яқинда бўлган касаллик ва жисмоний зўриқиш ҳақида сўрайди;
таҳлилни бир мунча вақтдан кейин қайтаришни тавсия қилиши мумкин;
гепатит Б ва С га таҳлил буюради;
қорин бўшлиғи UZI ни тайинлайди — у жигардаги ёғ ва ўт пуфагидаги тошларни кўрсатиши мумкин;
зарур бўлса, темир алмашинуви кўрсаткичлари, қанд ва холестерин каби бошқа таҳлилларни буюради;
NIDDK маълумотига кўра, оддий таҳлиллар асосида FIB-4 каби ҳисоб-китоблар қилиниши ва жигар қаттиқлигини ўлчайдиган эластография ўтказилиши мумкин; жигар биопсияси эса ҳаммага эмас, фақат кўрсатма бўлганда қилинади.

Таҳлил натижасини ўзингиз «изоҳлаб», дори ёки қўшимча танлашга шошилманг. Аввал сабаб аниқланиши керак.

ALT ва AST таҳлилига қандай тайёрланиш керак?

Оч қоринга. МедлинеПлус маълумотига кўра, жигар таҳлиллари тўпламидан олдин одатда 10–12 соат овқат емаслик сўралади, лекин якуний кўрсатмани шифокорингиз беради.
Кучли машқдан сақланинг. Интенсив жисмоний фаоллик натижага таъсир қилиши мумкин, шунинг учун таҳлилдан олдинги кунларда оғир машғулотларни кечиктирган маъқул.
Дорилар рўйхати. Ичаётган барча дори, витамин ва қўшимчаларингиз ҳақида шифокорга айтинг. Уларни ўзингиз тўхтатманг.
Алкогол. Таҳлил олдидан алкогол ичманг ва одатий истеъмолингиз ҳақида шифокорга очиқ айтинг — бу тўғри хулоса учун муҳим.

ALT ва AST меъёрга қайтиши учун нима муҳим?

Фермент кўрсаткичини «тўғрилаб қўядиган» махсус чой ёки капсула йўқ: кўрсаткич сабабга қараб ўзгаради. Шунинг учун асосий иш — сабабни аниқлаш ва унга таъсир қилиш. Масалан, жигар ёғ босишида NHS ва NIDDK тавсия қиладиган қадамлар: вазнни аста-секин камайтириш, ҳаракат, ширин ичимликлар ва ортиқча қанддан воз кечиш, алкоголни чеклаш. Овқатланиш бўйича амалий рўйхат жигар учун фойдали маҳсулотлар мақоласида.

Агар сабаб дори бўлса, уни алмаштириш ёки тўхтатиш ҳақида фақат шифокор қарор қилади. Гепатит аниқланса, кузатув ва даволашни мутахассис белгилайди.

Қачон шифокорга мурожаат қилиш керак

ALT ёки AST меъёрдан ошган бўлса, натижа билан оилавий шифокор ёки гастроентерологга боринг — ҳатто ўзингизни яхши ҳис қилсангиз ҳам. Қуйидаги ҳолларда бунга шошилинг:

таҳлил билан бирга сарғайиш, терининг қичиши, тўқ сийдик ёки оқарган нажас бўлса;
доимий ҳолсизлик, иштаҳа йўқолиши, сабабсиз озиш;
қорин ёки оёқлар шишса;
ферментлар такрорий таҳлилда ҳам юқори бўлса ёки ошиб борса;
янги дори бошлаганингиздан кейин фермент ошган бўлса.

Зудлик билан тез ёрдам чақиринг, агар қоринда кучли оғриқ, юқори иситма билан сарғайиш, қон аралаш қусиш, қора нажас ёки тўсатдан чалкашлик, уйқучанлик пайдо бўлса.

Nutva Liver жигарнинг нормал фаолиятини қандай қўллаб-қувватлаши мумкин

Биологик фаол қўшимча таҳлил натижасини «тузатиш» воситаси эмас. Сабаб аниқлангандан ва шифокор билан режа тузилгандан сўнг, соғлом овқатланиш ва ҳаракатга қўшимча сифатида жигарни қўллаб-қувватловчи BFQ ҳақида сўрашингиз мумкин.

Nutva Liver — жигарнинг нормал фаолияти ва табиий моддалар алмашинуви жараёнларини қўллаб-қувватлашга мўлжалланган BFQ. Ишлаб чиқарувчи — «NUTVA PHARM» MChJ, Ўзбекистон. Бир капсулада (500 мг): силимарин 100 мг, урсодезоксихол кислота (UDCA) 100 мг, С-аденозилметионин (SAMe) 65 мг, Н-асетилсистеин (NAC) 50 мг, глутатион 40 мг, артишок (Cynara scolymus) 40 мг, Л-орнитин-Л-аспартат (LOLA) 40 мг, инулин 15 мг, Е витамини 10 мг, глитсирризин кислотаси 10 мг, бетаин 10 мг, пробиотиклар (Lactobacillus, Bifidobacterium) 10 мг, катехинлар 10 мг. Қадоқда 60 капсула.

Рухсатнома рақами — №1578934. Маҳсулот дори воситаси эмас. Ўт пуфагида тош, ўт йўлларининг тўсилиши, даволанаётган жигар касаллиги ёки ҳомиладорлик бўлса, аввал шифокор билан маслаҳатлашинг; қўшимча буюрилган давони алмаштирмайди. Таҳлил топширишдан олдин қабул қилаётган барча қўшимчаларингиз ҳақида шифокорга айтинг. Қабул қилиш тартиби — қадоқдаги йўриқномага ва шифокор тавсиясига амал қилинг. BFQ мувозанатли овқатланиш, уйқу, ҳаракат ва шифокор буюрган дориларнинг ўрнини босмайди. Маҳсулот саҳифаси: Nutva Liver.

Кўп бериладиган саволлар

ALT ва AST нима, улар нимани кўрсатади?

Бу жигар ҳужайраларида ишлайдиган ферментлар. Ҳужайралар зарарланганда улар қонга кўпроқ чиқади, шунинг учун таҳлил жигарга юк тушаётганини кўрсатиши мумкин. ALT асосан жигарда, AST эса жигар билан бирга юрак ва мушакларда ҳам бор.

ALT юқори бўлса, бу албатта гепатитми?

Йўқ. ALT жигар ёғ босиши, алкогол, баъзи дорилар, яқинда ўтказилган касаллик ва бошқа сабаблар билан ҳам ошиши мумкин. Гепатит Б ва С ни истисно қилиш учун шифокор алоҳида таҳлил буюради.

AST юқори, ALT эса меъёрда — бу нимани билдиради?

AST мушак ва юракда ҳам бўлгани учун, бундай натижа баъзан жигардан ташқари сабаблар билан, масалан, кучли машқ ёки мушак жароҳати билан боғлиқ бўлади. Лекин аниқ хулосани шифокор бошқа таҳлиллар билан бирга чиқаради.

ALT AST таҳлили оч қоринга топшириладими?

Кўпинча ҳа: жигар таҳлиллари тўпламидан олдин одатда 10–12 соат овқат емаслик сўралади. Лекин лаборатория ва шифокорингиз кўрсатмасига амал қилинг.

Жигар оғримаса ҳам ALT ошиши мумкинми?

Ҳа, бу тез-тез учрайди. Жигар ёғ босиши ва сурункали гепатитлар узоқ вақт ҳеч қандай белги бермаслиги мумкин. Шунинг учун фермент ошган бўлса, оғриқ йўқлигига қарамай шифокорга боринг. Қайси оғриқ жигар билан боғлиқлиги ҳақида жигар оғриғи белгилари мақоласида ёзганмиз.