Камқонлик даражалари ва гемоглобин таҳлили

Таҳлил варақасида «гемоглобин паст» деган ёзувни кўриб, хавотирга тушдингизми? Камқонлик даражалари гемоглобин қанчалик пасайганига қараб енгил, ўрта ва оғирга бўлинади, лекин битта рақам ҳали тўлиқ жавоб эмас. Шифокор учун камқонлик бор-йўқлиги билан бирга унинг сабаби ҳам муҳим: темир етишмаслигими, витамин B12 ёки фолат танқислигими, яширин қон кетишими ёки бошқа касалликми. Бу мақолада гемоглобин ва ферритин таҳлилини қандай тушуниш, қандай текширувлар қўшимча қилиниши, темирга бой маҳсулотлар ва темирни ўзбошимчалик билан ичиш нега хавфли эканини тушунтирамиз.

Камқонлик (анемия) нима?

Гемоглобин қизил қон таначалари (эритротситлар) ичидаги темирга бой оқсил. У кислородни ўпкадан бутун танага ташийди. Камқонлик (анемия) бу организмда соғлом эритротситлар ёки гемоглобин етарли бўлмаган ҳолат, натижада тўқималарга кислород камроқ етиб боради.

NHS маълумотига кўра, энг кўп учрайдиган тури темир танқислиги камқонлиги. JSST (Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти) эса камқонлик сабаблари орасида темир билан бирга витамин А, фолат, витамин B12 ва рибофлавин танқислиги, қон йўқотиш, инфексиялар ва паразитар касалликлар, сурункали касаллик ва яллиғланиш ҳамда талассемия каби ирсий қон касалликларини санайди. Демак, «камқонлик» битта касаллик эмас, балки турли сабабларга эга ҳолат.

Камқонлик даражалари: енгил, ўрта ва оғир

JSST камқонликни қондаги гемоглобин миқдорига қараб аниқлайди. Чегара ёшга, жинсга, ҳомиладорликка, чекишга ва денгиз сатҳидан баландликка боғлиқ. Масалан, JSST маълумотига кўра ҳомиладор бўлмаган аёлларда гемоглобин 120 г/л дан, ҳомиладор аёлларда ва 5 ёшгача болаларда 110 г/л дан паст бўлса, камқонлик деб ҳисобланади. Эркаклар учун чегара бошқача (юқорироқ) белгиланган.

Эътибор беринг: баъзи лабораториялар натижани г/л да, баъзилари г/дл да беради. 120 г/л = 12 г/дл. Шу фарқ туфайли кўпчилик рақамларни нотўғри солиштиради.

Гемоглобин чегарадан қанчалик кўп пасайса, камқонлик шунчалик оғир ҳисобланади. Даражаларнинг аниқ чегаралари ёш, жинс ва ҳомиладорликка қараб фарқ қилади, шунинг учун ўзингизни интернетдаги жадвал билан баҳоламанг. Умумий тасаввур учун:

Даража	Қандай тушунилади	Нималар кузатилиши мумкин
Енгил	Гемоглобин чегарадан бироз паст	Белгилар бўлмаслиги ёки тез чарчаш, жисмоний юкламада ҳансираш
Ўрта	Гемоглобин чегарадан сезиларли паст	Ҳолсизлик, бош айланиши, бош оғриғи, қўл-оёқ совуши, юрак тез уриши
Оғир	Гемоглобин жуда паст	JSST санаган белгилар: шиллиқ қаватлар, тери ва тирноқ ости рангпарлиги, нафас ва юрак уришининг тезлашиши, ўрнидан турганда бош айланиши, осон кўкариш

JSST гемоглобин бўйича қуйидаги чегаралардан фойдаланади (г/л). Бу умумий мўлжал: лаборатория меъёрлари бироз фарқ қилиши мумкин, якуний баҳони эса шифокор беради.

Гуруҳ	Камқонлик йўқ	Енгил	Ўрта	Оғир
6 ойдан 5 ёшгача болалар	110 ва ундан юқори	100–109	70–99	70 дан паст
5–11 ёшли болалар	115 ва ундан юқори	110–114	80–109	80 дан паст
12–14 ёшли болалар	120 ва ундан юқори	110–119	80–109	80 дан паст
Ҳомиладор бўлмаган аёллар (15 ёшдан)	120 ва ундан юқори	110–119	80–109	80 дан паст
Ҳомиладор аёллар	110 ва ундан юқори	100–109	70–99	70 дан паст
Эркаклар (15 ёшдан)	130 ва ундан юқори	110–129	80–109	80 дан паст

Муҳим: даража фақат рақамга эмас, ҳолатингизга ҳам боғлиқ. Камқонлик қанчалик тез ривожлангани, юрак ёки ўпка касаллиги бор-йўқлиги ва умумий аҳвол ҳисобга олинади. Шу сабаб натижани фақат шифокор шарҳлайди.

Гемоглобин ва ферритин: фарқи нимада?

Гемоглобин ҳозир қонда қанча «кислород ташувчи» борлигини кўрсатади. Ферритин эса организмдаги темир захирасини сақловчи оқсил. Унинг даражаси темир «омборида» қанча темир қолганини тахминан кўрсатади.

Шунинг учун баъзан гемоглобин ҳали нормал бўлса-да, ферритин паст чиқиши мумкин. Бу темир захираси камайиб бораётганини билдириши мумкин ва хавф гуруҳидаги одамларда (кўп ҳайз кўрадиган аёллар, ҳомиладорлар, озғин ёки овқат яхши сўрилмайдиган одамлар) темир танқислигини эрта аниқлашга ёрдам беради.

Лекин ферритиннинг ҳам «тузоғи» бор. МедлинеПлус (AQSh Миллий тиббиёт кутубхонаси) маълумотига кўра, инфексия, жарроҳлик ва бошқа яллиғланишлар ферритинни оширади. Демак, яллиғланиш пайтида ферритин нормал ёки юқори бўлса ҳам, темир танқислигини бутунлай инкор этиб бўлмайди. Ферритин юқори бўлиши организмда темир ортиқча тўпланиши (гемохроматоз), жигар касаллиги, алкогол истеъмоли ёки семизлик билан ҳам боғлиқ бўлиши мумкин.

Умумий қон таҳлилида яна нималарга қаралади?

Камқонлик одатда умумий қон таҳлили (UQT) билан аниқланади. NHS маълумотига кўра, бу таҳлил учун махсус тайёргарлик талаб қилинмайди ва у B12 ёки фолат танқислиги каби бошқа камқонлик турларини ҳам текширишга ёрдам беради. Шифокор одатда қуйидагиларга қарайди:

Гемоглобин ва эритротситлар сони. Камқонлик бор-йўқлиги ва даражаси.
Гематокрит. Қоннинг қанча қисми эритротситлардан иборатлиги.
Эритротсит кўрсаткичлари (индекслар). Ҳужайраларнинг ўлчами ва гемоглобин билан тўйинганлиги. Улар камқонлик турини тахмин қилишга ёрдам беради.
Ретикулотситлар. Ёш эритротситлар, суяк кўмиги қанчалик фаол ишлаётганини кўрсатади.
Ферритин ва темир таҳлиллари. Темир захираси ва алмашинуви.
Витамин B12 ва фолат. Агар улар етишмаса, темир ичиш муаммони ҳал қилмайди.

Сабаб аниқ бўлмаса, шифокор нажасда яширин қонни аниқлаш таҳлилини буюриши ёки гастроентеролог, гематолог каби мутахассисга йўллаши мумкин. Референс қийматлар лаборатория, ёш ва жинсга қараб фарқ қилади, шунинг учун «меъёр» устунидаги рақамларни бошқа лаборатория натижаси билан солиштирманг.

Камқонлик сабаблари қандай?

NHS темир танқислиги камқонлигининг асосий сабабларини қуйидагича санайди:

кўп ва узоқ ҳайз кўриш;
ҳомиладорлик, кўпинча овқатда темир етишмаслиги фонида;
ошқозон ёки ичакдан қон кетиши: ошқозон яраси, ибупрофен ёки аспирин каби яллиғланишга қарши дориларни узоқ ичиш, ичак яллиғланиши, бавосил, камдан-кам ҳолларда ошқозон ёки ичак ўсмаси;
қон йўқотишнинг бошқа ҳар қандай сабаби.

JSST бунга қўшимча равишда гижжа каби паразитар инфексиялар, сурункали касалликлар ва ирсий қон касалликларини ҳам қайд этади. Кундалик ҳаётимизда яна бир омил бор: овқат билан бирга ёки дарҳол кейин кўп чой ичиш одати. JSST чой, қаҳва ва какао темир сўрилишини секинлаштиришини таъкидлайди.

Камқонлик ва тез чарчаш кўпинча боғлиқ, лекин ҳолсизликнинг бошқа сабаблари ҳам бор. Улар ҳақида тез чарчаш сабаблари мақоласида батафсил ёзганмиз.

Темирга бой маҳсулотлар ва витамин С

Овқатланиш камқонликнинг олдини олишда муҳим, лекин аниқланган камқонликни фақат овқат билан тузатиш ҳар доим ҳам мумкин эмас, айниқса сабаб қон йўқотиш бўлса. NHS ва JSST тавсияларига асосланган рўйхат:

Кўпроқ истеъмол қилинг	Темирга бой овқат билан бир вақтда чекланг
Ёғсиз қизил гўшт (мол гўшти), парранда, балиқ	Чой (кўк ва қора) ва қаҳва
Дуккаклилар: мош, нўхат, ловия, ясмиқ	Какао
Тўқ яшил баргли сабзавотлар	Сут ва сут маҳсулотлари, калтсий қўшимчалари
Қуритилган мевалар: ўрик қоқи, олхўри қоқи, майиз	Кепак ва фитат кислотасига бой бутун донли маҳсулотлар
Ёнғоқлар, темир билан бойитилган нон ва донлар

JSST темирга бой овқатни витамин С манбалари, яъни мева ва сабзавотлар билан бирга ейишни маслаҳат беради, чунки бу темир сўрилишига ёрдам беради. Масалан, мош ёки ловияли таомга помидор-бодрингли салат ёки овқатдан кейин мандарин. Чойни эса овқатдан бироз вақт ўтиб ичинг. Жигар ҳам темирга бой, лекин NHS уни ҳомиладорликда тавсия этмайди.

Калтсий ва темир қўшимчаларини ичсангиз, JSST уларни куннинг турли вақтларида қабул қилишни маслаҳат беради.

Нега темирни ўзбошимчалик билан ичиш хавфли?

«Гемоглобин паст экан, темир ичаман» деган қарор мантиқий туюлади, лекин бир нечта хавфи бор:

Сабаб яшириниб қолади. Камқонлик ошқозон яраси ёки ичакдан яширин қон кетишининг белгиси бўлиши мумкин. Темир гемоглобинни вақтинча кўтарса ҳам, асосий касаллик аниқланмай қолади.
Камқонлик темир танқислигидан бўлмаслиги мумкин. B12 ёки фолат танқислиги, талассемия, сурункали касаллик камқонлигида темир ёрдам бермайди, баъзи ҳолларда эса ортиқча темир тўпланиши хавфи бор.
Ножўя таъсирлар. NHS темир таблеткалари ич қотиши ёки ич кетиши, қорин оғриғи, жиғилдон қайнаши, кўнгил айниши ва нажаснинг қорайишига олиб келиши мумкинлигини ёзади.
Болалар учун хавф. NHS маълумотига кўра, жуда юқори дозадаги темир, айниқса болалар учун, ҳалокатли бўлиши мумкин. Темир сақловчи ҳар қандай воситани болалар қўли етмайдиган жойда сақланг.
Доза ва муддат. NHS темир танқислиги камқонлигида таблеткаларни шифокор белгилаган тартибда, одатда тахминан 6 ой ичишни ва бир неча ой давомида қон таҳлилини қайта топширишни ёзади. Буни фақат шифокор назорат қилади.

Бир нечта қўшимчани бирга ичсангиз, улардаги темирни ҳам ҳисобга олинг ва шифокорга барча ичаётган воситаларингизни айтинг.

Қачон шифокорга мурожаат қилиш керак

Камқонлик бор деб ўйласангиз, шифокорга боринг. Айниқса қуйидаги ҳолларда кечиктирманг:

ҳолсизлик, ҳансираш, юрак тез уриши бир неча ҳафта давом этса;
ҳайз жуда кўп ёки узоқ бўлса;
нажас қора, смоласимон бўлса ёки унда қон кўринса;
сабабсиз озиш, қорин оғриғи ёки овқат ютиш қийинлашса;
ҳомиладор бўлсангиз ёки ҳомиладорликни режалаштираётган бўлсангиз;
таҳлилда гемоглобин паст чиққан бўлса, ҳатто ўзингизни яхши ҳис қилсангиз ҳам.

Кўкракда оғриқ, дам олганда ҳам кучли ҳансираш, ҳушдан кетиш ёки кўп қон кетиши бўлса, дарҳол тез ёрдам (103) чақиринг. Камқонлик ҳақида умумий маълумот учун темир танқислиги камқонлиги саҳифасига қаранг.

Nutva Immuno қандай ёрдам бериши мумкин

Nutva Immuno иммунитет тизимининг нормал фаолиятини қўллаб-қувватлайдиган биологик фаол қўшимча (BFQ). Бир капсулада (500 мг, қадоқда 60 капсула) темир глисинат 68 мг, витамин С 200 мг, B9 (метилфолат) 400 мкг ва B12 (метилкобаламин) 40 мкг бор. Бундан ташқари таркибда рух пиколинат 125 мг, марганетс, мис, ёд, селен, молибден, хром, витамин А 2 мг, витамин Е 20 мг, витамин D3 1000 XB ва B1, B2, B3, B5, B6 витаминлари мавжуд.

Маҳсулот дори воситаси эмас ва камқонликни даволамайди. У мувозанатли овқатланиш ва шифокор буюрган темир препаратлари ёки бошқа даволаш ўрнини босмайди. Рухсатнома рақами: №1578927 (ЎзР Соғлиқни сақлаш вазирлиги), ишлаб чиқарувчи «NUTVA PHARM» MChJ.

Эҳтиёт чоралари. Таркибда темир бор: камқонлик аниқланган бўлса, темир дозасини шифокор белгилайди, шунинг учун Nutva Immuno ни ичишдан олдин у билан маслаҳатлашинг. Бошқа темир ёки витамин қўшимчалари билан бирга ичишдан олдин ҳам шифокорга мурожаат қилинг. Ҳомиладорлик ва эмизиш даврида фақат шифокор билан келишиб қабул қилинг. Қабул қилиш тартиби: қадоқдаги йўриқномага ва шифокор тавсиясига амал қилинг.

Кўп бериладиган саволлар

Гемоглобин неча бўлса камқонлик ҳисобланади?

JSST маълумотига кўра, ҳомиладор бўлмаган аёлларда 120 г/л дан, ҳомиладор аёлларда 110 г/л дан паст бўлса камқонлик дейилади. Эркаклар, болалар ва ўсмирлар учун чегаралар бошқача. Натижангизни лаборатория меъёри билан шифокор солиштиради.

Ферритин паст, гемоглобин нормал бўлса, бу нима дегани?

Бу темир захираси камайиб бораётганини билдириши мумкин, ҳатто камқонлик ҳали ривожланмаган бўлса ҳам. Сабабини (масалан, кўп ҳайз ёки овқатланиш) шифокор билан аниқланг ва темир ичиш керак-керакмаслигини у ҳал қилсин.

Камқонликнинг 1-даражаси хавфлими?

Енгил камқонлик кўпинча белгисиз кечади, лекин эътиборсиз қолдирмаслик керак. Унинг ортида қон йўқотиш ёки бошқа касаллик туриши мумкин, даволанмаса эса ҳолат оғирлашиши мумкин.

Камқонликда қайси овқатлар фойдали?

Ёғсиз гўшт, парранда, балиқ, мош, нўхат, ловия, тўқ яшил сабзавотлар ва қуритилган мевалар. Уларни витамин С га бой мева ва сабзавотлар билан бирга енг, чой ва қаҳвани эса овқатдан кейинроққа қолдиринг.

Чой камқонликка таъсир қиладими?

Чой, қаҳва ва какао темир сўрилишини секинлаштиради. Чойни бутунлай ташлаш шарт эмас, лекин уни темирга бой овқат билан бир вақтда эмас, бироз кейин ичиш маъқул.

Темир препаратини қанча муддат ичиш керак?

Буни шифокор белгилайди. NHS темир танқислиги камқонлигида таблеткалар одатда тахминан 6 ой ичилишини ва қон таҳлили қайта-қайта текширилишини ёзади. Гемоглобин нормаллашгани билан ўзбошимчалик билан тўхтатманг.