Фолат кислота ҳақида: фолий кислотаси ва метилфолат

Дорихонада «фолий кислотаси», «фолат» ва «метилфолат» деган ёзувларни кўриб, кўпчилик қайси бири кераклигини билмай қолади: улар бир нарсами ёки ҳар хил витаминларми? Бу мақолада фолат кислота ҳақида энг кўп бериладиган саволларга жавоб берамиз: учала ном нимани англатади, метилфолат нима учун керак, MTHFR гени ҳақидаги гаплар қанчалик асосли ва қачон шифокор билан гаплашиш шарт. Мақсад — сизни қўрқитиш эмас, ёрлиқни ўқиб, шифокорга тўғри савол бера олишингизга ёрдам бериш.

Фолат, фолий кислотаси ва метилфолат: бир витаминнинг уч номи

Учала сўз ҳам витамин B9 га тегишли. Фарқ — унинг қайси шаклда эканида:

Фолат — озиқ-овқатда табиий ҳолда учрайдиган B9. У кўкатлар, дуккаклилар ва айрим сабзавотларда бор.
Фолий кислотаси — B9 нинг саноатда олинадиган синтетик шакли. У таблеткалар, мултивитаминлар ва бойитилган маҳсулотларда (масалан, айрим донли нонушта маҳсулотларида) ишлатилади. Организмда у бир неча босқичда фаол шаклга айланади.
Метилфолат (5-метилтетрагидрофолат, 5-MTHF) — фолатнинг қонда айланадиган асосий фаол шакли. Қўшимчаларда у «тайёр» ҳолда берилади, яъни организм уни қайта ўзгартириб ўтирмайди.

Халқ орасида «фолат кислота» деган аралаш ном ҳам кўп ишлатилади — одатда у фолий кислотасини билдиради. Ёрлиқда қайси шакл ёзилганига қаранг: «фолис асид», «фолате», «5-MTHF», «Л-метҳйлфолате» ёки «метилфолат».

Организмга фолат нима учун керак?

Фолат ҳужайралар бўлиниши ва янгиланишида иштирок этади. Шунинг учун у тез янгиланадиган тўқималар, айниқса қизил қон ҳужайралари ҳосил бўлиши учун муҳим. Фолат етишмаса, қон ҳосил бўлиши бузилади ва фолат етишмовчилиги камқонлиги ривожланиши мумкин: одам тез чарчайди, ҳолсизланади, нафас қисиши сезилади.

Иккинчи муҳим вазифа — ҳомиладорликнинг илк ҳафталари. Фолат ҳомила нерв найи нуқсонлари (масалан, спина бифида) хавфини камайтиришга ёрдам беради. Нерв найи ҳомиладорликнинг биринчи ҳафталарида, кўпинча аёл ҳали ҳомиладорлигини билмасдан шаклланади. Шу сабабли фолат ҳақидаги тавсиялар ҳомиладорликдан олдинги даврга қаратилган.

Организм фолатни узоқ муддат захирада сақлай олмайди, шунинг учун уни овқат орқали мунтазам олиб туриш керак. Кўпчилик одамлар учун бунга хилма-хил, мувозанатли овқатланиш етарли.

Фолий кислотаси ва метилфолат фарқи нимада?

Асосий фарқ — организмда қандай йўл босиб ўтиши ва қайси бири бўйича қандай тадқиқотлар борлигида. Қуйидаги жадвал буни қисқача кўрсатади:

Шакл	Қаерда учрайди	Организмда	Нима маълум
Фолат (табиий)	Кўкатлар, дуккаклилар, карам, брокколи	Фаол шаклга айланади	Кундалик эҳтиёжнинг асосий манбаи
Фолий кислотаси	Таблеткалар, мултивитаминлар, бойитилган маҳсулотлар	Бир неча босқичда фаол шаклга айланади	Нерв найи нуқсонларининг олдини олишда самараси исботланган ягона шакл
Метилфолат (5-MTHF)	Айрим қўшимчалар	Аллақачон фаол шакл	Фолатнинг табиий фаол шакли; ҳомиладорлик олдидан фолий кислотаси ўрнини босиши бўйича далиллар ҳозирча етарли эмас

Бу жадвалдаги энг муҳим қатор — охирги устун. AQSh Касалликларни назорат қилиш маркази (CDC) таъкидлашича, ҳомила нерв найи нуқсонларининг олдини олишда самараси исботланган фолат тури ҳозирча фақат фолий кислотаси. Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти (JSST) ҳам ҳомиладорликка тайёрланаётган аёлларга айнан фолий кислотасини тавсия қилади.

Метилфолат нима учун керак ва кимга мос?

Метилфолат — организм фолатдан фойдаланадиган асосий шакл, шунинг учун у кўплаб қўшимчаларга қўшилади. Унинг афзаллиги сифатида кўпинча «тайёр шакл» экани айтилади. Бу тўғри, лекин бундан «метилфолат фолий кислотасидан яхшироқ» деган хулоса келиб чиқмайди: аксарият одамларнинг организми фолий кислотасини ҳам бемалол фаол шаклга айлантиради.

Амалда метилфолат қуйидаги ҳолатларда муҳокама қилинади:

умумий саломатлик учун фолат қўшилган комплекс қўшимчалар таркибида;
шифокор маълум сабабларга кўра бошқа шаклни тавсия қилганда;
инозитол каби моддалар билан бирга, аёллар саломатлигига оид комплекс маҳсулотларда.

Агар сиз ҳомиладорликни режалаштираётган бўлсангиз, фолий кислотасини метилфолат билан алмаштириш ҳақидаги қарорни ўзингиз қабул қилманг — буни шифокор билан ҳал қилинг. Режалаштиришнинг бошқа жиҳатлари ҳақида ҳомиладорликни режалаштиришда керакли витаминлар мақоласида батафсил ёзганмиз.

MTHFR гени: бундан қўрқиш керакми?

Интернетда «MTHFR мутатсияси бўлса, фолий кислотаси ўзлаштирилмайди» деган гаплар кўп тарқалган. Келинг, содда қилиб тушунтирамиз.

MTHFR — фолатни қондаги асосий фаол шаклга айлантирувчи ферментнинг гени. Унинг кенг тарқалган вариантлари (масалан, С677Т) фермент фаоллигини бироз пасайтиради. Бу вариантлар жуда кўп одамда учрайди ва аксарият ҳолларда ҳеч қандай касаллик белгисини бермайди. Икки нусхада вариант бўлганда қондаги гомотсистеин миқдори бироз юқорироқ бўлиши мумкин, аммо унинг айрим касалликлар билан боғлиқлиги бўйича тадқиқот натижалари бир-бирига зид.

CDC бу борада аниқ ёзади:

MTHFR варианти бор одамлар фолатнинг барча турларини, жумладан фолий кислотасини ҳам ўзлаштира олади;
ҳомиладор бўлиши мумкин бўлган аёлларга MTHFR вариантидан қатъи назар кунига 400 мкг фолий кислотаси тавсия қилинади;
MTHFR сабаб фолий кислотасидан воз кечиб, фақат 5-MTHF ичиш керак деган фикр далиллар билан тасдиқланмаган.

Демак, бу генни «ҳаммага» текширтириш шарт эмас. Генетик таҳлил керакми-йўқми, буни оилавий тарих ва бошқа кўрсаткичларга қараб шифокор ёки генетик маслаҳатчи ҳал қилади.

Фолат қайси маҳсулотларда кўп?

Ўзбек дастурхонида фолатга бой маҳсулотлар кам эмас. Уларни ҳар куни овқатга қўшиб бориш — энг оддий ва хавфсиз йўл:

Кўкатлар: исмалоқ, кашнич, укроп, петрушка, салат барглари;
Карам турлари: оқ карам, брокколи, Брюссел карами;
Дуккаклилар: нўхат, мош, ловия, ясмиқ, кўк нўхат;
Бошқа сабзавотлар: қушқўнмас (спаржа), лавлаги;
Жигар — фолатга бой, лекин ҳомиладорлик даврида ундан сақланиш тавсия қилинади;
Фолий кислотаси билан бойитилган маҳсулотлар — қадоқда шундай ёзилган бўлса.

Фолат сувда эрийдиган витамин, узоқ қайнатиш ва иссиқликда узоқ ушлаш унинг бир қисмини камайтириши мумкин. Шунинг учун кўкатларни янги ҳолда ейиш, сабзавотларни эса ортиқча пиширмаслик фойдали. Мош, нўхат ва ловияли таомлар — мастава, мошхўрда, нўхат шўрва — фолат манбаи бўла олади.

Фолат етишмовчилиги кимларда кўпроқ учрайди?

NHS маълумотига кўра, фолат етишмовчилиги кўпинча қуйидаги ҳолатлар билан боғлиқ:

Бир хил овқатланиш — кўкатлар, дуккаклилар ва сабзавотлар кам истеъмол қилинганда;
Мунтазам кўп спиртли ичимлик ичиш;
Ҳомиладорлик — бу даврда фолатга эҳтиёж ортади;
Ичакда сўрилишнинг бузилиши, масалан, селиакия;
Айрим дорилар — эпилепсияга қарши баъзи дорилар, метотрексат, сулфасалазин, колестирамин фолат миқдорини камайтириши ёки сўрилишига халақит бериши мумкин. Бундай дориларни ичсангиз, фолат масаласини дори тайинлаган шифокор билан муҳокама қилинг.

Етишмовчилик белгиларини ўзингиз аниқлашга уринманг: ҳолсизлик ва чарчоқ кўп сабабларга кўра бўлади. Шифокор қон таҳлили орқали фолат ва витамин B12 даражасини текшириб, сабабни аниқлайди.

Кўп ичса зарари борми: B12 ва «ниқобланиш»

Фолат ва витамин B12 бир-бири билан чамбарчас боғлиқ. NHS огоҳлантиришича, кунига 1 мг (1000 мкг) дан ортиқ фолий кислотаси витамин B12 етишмовчилиги белгиларини «яшириб» қўйиши мумкин. Қон таҳлили яхшилангандек кўринади, аммо B12 етишмовчилиги давом этиб, вақт ўтиб асаб тизимига зарар етказиши мумкин. Кекса ёшдаги одамларда B12 сўрилиши пасайгани учун бу хавф юқорироқ.

Шунинг учун:

бир нечта қўшимча ичсангиз, улардаги фолат миқдорини қўшиб ҳисобланг;
йўриқномадаги миқдорни ўзбошимчалик билан оширманг;
юқори доза (масалан, олдинги ҳомиладорликда нерв найи нуқсони бўлганда) фақат шифокор томонидан белгиланади.

Ёрлиқни қандай ўқиш керак?

Фолат миқдори турли маҳсулотларда турлича ёзилади. Хато қилмаслик учун қуйидагиларга эътибор беринг:

Шакл: «фолис асид» — фолий кислотаси, «5-MTHF» ёки «метҳйлфолате» — метилфолат.
Бир капсуладаги ва кунлик миқдор: йўриқномада кунига икки капсула ёзилган бўлса, кунлик миқдор икки баробар бўлади.
Умумий миқдор: мултивитамин, аёллар учун комплекс ва алоҳида фолий кислотасини бирга ичаётган бўлсангиз, ҳаммасини қўшиб, рўйхатни шифокорга кўрсатинг.

Масалан, Nutva Immuno таркибида ҳам бир капсулада 400 мкг метилфолат бор. Уни фолат сақловчи бошқа қўшимча билан бирга ичмоқчи бўлсангиз, аввал шифокор билан маслаҳатлашинг.

Қачон шифокорга мурожаат қилиш керак

ҳомиладорликни режалаштираётган бўлсангиз — қайси шакл ва қанча миқдорда ичишни келишиб олиш учун;
олдинги ҳомиладорликда ёки оилада нерв найи нуқсони бўлган бўлса — доза алоҳида белгиланади;
доимий ҳолсизлик, нафас қисиши, юрак тез уриши, бош оғриғи бўлса;
оғизда яралар, тилнинг қизариб оғриши, қўл-оёқларда увишиш ёки чумоли юргандек сезги пайдо бўлса;
эпилепсияга қарши дорилар, метотрексат ёки бошқа узоқ муддатли дорилар ичсангиз;
вегетариан бўлсангиз ёки B12 етишмовчилиги аниқланган бўлса — фолат ва B12 ни бирга баҳолаш учун.

Nutva Inositol қандай ёрдам бериши мумкин

Nutva Inositol — «NUTVA PHARM» MChJ (Ўзбекистон) ишлаб чиқарган биологик фаол қўшимча (BFQ). Битта капсула таркибида 1000 мг мио-инозитол (витамин B8) ва 200 мкг 5-метилфолат (витамин B9) бор (2 капсулада — 2000 мг ва 400 мкг). Қадоқда 60 дона. Маҳсулот асаб тизими ва ҳужайра жараёнларининг нормал фаолиятини қўллаб-қувватлайди. Инозитолнинг ўзи ҳақида инозитол нима экани ҳақидаги мақоламизда ёзганмиз; у кўпинча PKOS (поликистоз тухумдон синдроми) ва ҳайз сикли мавзусида муҳокама қилинади — ҳайз сиклининг бузилиши сабаблари ҳақидаги мақолани ҳам ўқинг.

Рухсатнома рақами: №1594430 (ЎзР Соғлиқни сақлаш вазирлиги).
Маҳсулот дори воситаси эмас.
Ҳомиладорлик, эмизиш даврида ва қандли диабет учун дори ичаётган бўлсангиз — фақат шифокор билан маслаҳатлашгандан кейин. У гинеколог ёки эндокринолог тайинлаган PKOS даволашининг ўрнини босмайди.
Қабул қилиш тартиби — қадоқдаги йўриқномага ва шифокор тавсиясига амал қилинг.

Маҳсулотдаги метилфолат шифокор ҳомиладорлик олдидан тавсия қилган фолий кислотаси дозасининг ўрнини автоматик равишда босмайди — буни шифокор билан аниқланг. Қўшимчалар мувозанатли овқатланиш, уйқу, ҳаракат ва тайинланган дориларнинг ўрнини босмайди.

Кўп бериладиган саволлар

Фолат ва фолий кислотаси бир нарсами?

Иккаласи ҳам витамин B9, лекин фолат — овқатдаги табиий шакл, фолий кислотаси эса қўшимча ва бойитилган маҳсулотларда ишлатиладиган синтетик шакл. Организмда иккаласи ҳам фаол шаклга айланади.

Метилфолат нима учун керак?

Метилфолат — фолатнинг организмдаги асосий фаол шакли, у қўшимчаларда «тайёр» ҳолда берилади. У кўпинча комплекс витаминлар таркибида учрайди. Ҳомиладорлик олдидан қайси шаклни ичишни шифокор билан ҳал қилинг, чунки нерв найи нуқсонларининг олдини олишда исботланган шакл — фолий кислотаси.

MTHFR мутатсияси бўлса фолий кислотаси ичса бўладими?

CDC маълумотига кўра, MTHFR варианти бор одамлар ҳам фолий кислотасини ўзлаштира олади ва уларга ҳам одатий 400 мкг тавсия қилинади. Сизга алоҳида тавсия керакми, буни шифокор ҳал қилади.

Фолат кислотани қачон ичиш керак — ҳомиладорликдан олдинми?

Ҳа, JSST ҳомиладор бўлишга урина бошлаган пайтдан ҳомиладорликнинг 12-ҳафтасигача кунига 400 мкг фолий кислотасини тавсия қилади. CDC камида бир ой олдин бошлашни маслаҳат беради. Аниқ тартибни шифокорингиз билан келишинг.

Эркаклар ҳам фолат ичиши керакми?

Эркаклар ҳам фолатни овқатдан олиши керак ва кўпчиликка мувозанатли овқатланиш етарли. Қўшимча керакми-йўқми, таҳлил ва умумий ҳолатга қараб шифокор айтади.

Фолатни кўп ичиш зарарлими?

Кунига 1 мг дан ортиқ фолий кислотаси B12 етишмовчилиги белгиларини яшириб қўйиши мумкин. Шунинг учун бир нечта қўшимчадаги фолатни қўшиб ҳисобланг ва дозани ўзингиз оширманг.