Синк фойдаси: нима учун керак ва меъёри

Синк (ўзбек тилида рух деб ҳам аталади) ҳақида кўпинча куз-қиш мавсумида, шамоллаш бошланганда эслаймиз. Аслида синк фойдаси фақат иммунитет билан чекланмайди: бу минерал ҳужайралар янгиланиши, яралар битиши, таъм ва ҳид билиш учун ҳам зарур. Организм синкни ўзи тўплай олмайди, шунинг учун уни ҳар куни овқатдан олишимиз керак. Бу мақолада синк нима учун кераклиги, етишмовчилик белгилари, қайси маҳсулотларда кўп бўлиши, қанча меъёр хавфсиз эканлиги ва синк таблетка фойдаси ҳақида илмий маълумотлар нима дейишини кўриб чиқамиз.

Синк нима ва организмда қандай вазифани бажаради?

Синк тананинг деярли барча ҳужайраларида учрайдиган микроелемент. AQSh Миллий соғлиқни сақлаш институтларининг Парҳез қўшимчалари бўлими (NIH ODS) маълумотига кўра, синк иммунитет тизимига бактерия ва вирусларга қарши курашишда ёрдам беради, организм ундан DNK ва оқсиллар ҳосил қилишда фойдаланади. Ҳомиладорлик, гўдаклик, болалик ва ўсмирлик даврида тўғри ўсиш ва ривожланиш учун ҳам синк керак.

Буюк Британия соғлиқни сақлаш хизмати (NHS) синкнинг яна бир нечта вазифасини санайди:

янги ҳужайралар ва ферментлар ҳосил бўлиши;
овқатдаги углевод, ёғ ва оқсилнинг қайта ишланиши;
яралар ва жароҳатларнинг битиши.

Бундан ташқари, синк таъм билишнинг нормал ишлаши учун муҳим. Шунинг учун унинг етишмаслигида овқат «таъмсиз» туюлиши мумкин.

Синк фойдаси иммунитет учун қандай?

Иммун ҳужайралар доимо янгиланиб туради ва уларнинг ишлаши учун синк керак. Шу боис синк етишмаслиги инфексияларга мойилликни ошириши мумкин: AQSh Миллий тиббиёт кутубхонаси (МедлинеПлус) тез-тез инфексияларни синк танқислигининг белгиларидан бири сифатида келтиради.

Лекин бу «синк қанча кўп бўлса, иммунитет шунча кучли» дегани эмас. NIH ODS огоҳлантиради: узоқ вақт ҳаддан ташқари кўп синк қабул қилиш, аксинча, иммунитетнинг пасайишига олиб келиши мумкин. Иммунитет учун меъёридаги миқдор муҳим, ортиқчаси эмас. Иммунитетни қўллаб-қувватлашнинг бошқа йўллари ҳақида иммунитетни кўтариш учун нима қилиш керак мақоласида батафсил ёзганмиз. Тез-тез касалланиш ва ҳолсизлик қачон текширувни талаб қилишини эса иммунитет пасайиши бўйича қўлланмамизда кўришингиз мумкин.

Синк етишмаслиги белгилари қандай?

NIH ODS ва МедлинеПлус маълумотларига кўра, синк танқислигида қуйидагилар кузатилиши мумкин:

таъм ва ҳид билишнинг сусайиши (ҳар қандай ёшда);
яралар ва тирналишларнинг секин битиши (айниқса кексаларда);
соч тўкилиши;
тез-тез инфексиялар;
иштаҳа пасайиши;
терида яралар ва тошмалар;
қоронғида кўришнинг ёмонлашиши;
кекса ёшдагиларда фикрлаш ва хотира билан боғлиқ муаммолар;
болаларда ич кетиши ва ўсишнинг секинлашиши.

Муҳим: бу белгиларнинг деярли барчаси бошқа сабаблардан ҳам келиб чиқиши мумкин. NIH ODS ҳам шундай белгилар бўлса, синк етишмаслиги бор-йўқлигини шифокор аниқлашини таъкидлайди. Қонда синк даражасини текшириш мумкин, аммо бу кўрсаткич ёш, жинс ва куннинг вақтига қараб ўзгаради ва ҳар доим ҳам танадаги захирани аниқ акс эттирмайди. Шунинг учун натижани шифокор шикоятларингиз ва овқатланишингиз билан бирга баҳолайди.

Кимларда синк етишмаслиги кўпроқ учрайди?

NIH ODS маълумотига кўра, аксарият одамлар синкни оддий овқатдан етарли олади. Бироқ айрим гуруҳларда хавф юқорироқ:

Ошқозон-ичак касалликлари бўлганлар. Кроҳн касаллиги, ярали колит ёки ошқозон-ичакда ўтказилган оператсия (масалан, озиш учун жарроҳлик) синкнинг сўрилишини камайтиради ва сийдик билан йўқолишини оширади.
Вегетарианлар ва веганлар. Гўшт синкнинг яхши манбаи, дуккаклилар ва донлардаги фитатлар эса синк сўрилишини камайтиради.
Ҳомиладор ва эмизикли аёллар. Уларга бола ўсиши ва она сути учун кўпроқ синк керак.
Алкоголни кўп истеъмол қиладиганлар. Алкогол синк сўрилишини камайтиради ва унинг сийдик билан йўқолишини кучайтиради.

Бизнинг шароитда яна бир омил бор: ратсионда асосан оқ нон, макарон ва картошка бўлиб, гўшт, тухум ва сут маҳсулотлари кам бўлса, синк ҳам кам тушади.

Синк қайси маҳсулотларда кўп?

NIH ODS маълумотига кўра, энг бой манба устритсалар (денгиз моллюскаси), лекин улар бизнинг дастурхонда кам учрайди. Кундалик ҳаётда асосий манбалар гўшт, парранда, балиқ ва денгиз маҳсулотлари. Дуккаклилар, ёнғоқлар, бутун донли маҳсулотлар, тухум ва сут маҳсулотлари ҳам маълум миқдорда синк беради. МедлинеПлус қўшимча қилади: мол, чўчқа ва қўй гўштида балиққа қараганда синк кўпроқ, товуқнинг қора гўштида оқ гўштига қараганда кўпроқ. Мева ва сабзавотлар эса синкнинг яхши манбаи эмас.

Ўзбек ошхонасида синкка бой таомларни топиш қийин эмас:

Маҳсулот гуруҳи	Бизнинг дастурхондаги мисоллар	Эътибор беринг
Қизил гўшт	Мол ва қўй гўшти: шўрва, димлама, кабоб	Ёғли қисмларни ва қовуришни чекланг
Парранда ва балиқ	Товуқ (айниқса сон қисми), балиқ	Қовуришдан кўра қайнатиш ёки пишириш яхшироқ
Дуккаклилар	Мош, нўхат, ловия: мастава, мошхўрда, нўхат шўрва	Фитатлар сўрилишни камайтиради; ивитиш ва яхши пишириш одатда тавсия қилинади
Ёнғоқ ва уруғлар	Ёнғоқ, бодом, қовоқ уруғи	Калорияси юқори, бир ҳовуч етарли
Сут маҳсулотлари ва тухум	Қатиқ, сузма, пишлоқ, тухум	Кундалик ратсионга осон қўшилади
Бутун донли маҳсулотлар	Кепакли нон, жўхори ёрмаси, гречка	Оқ нонга қараганда фойдалироқ танлов

Ҳайвон ва ўсимлик маҳсулотларини бирга истеъмол қилиш, масалан гўштли мош шўрва ёки тухум билан кепакли нон, ратсионни синкка бойитишнинг оддий йўли.

Кунига қанча синк керак ва қанча кўп ҳисобланади?

NIH ODS катталар учун қуйидаги тавсия этилган кунлик миқдорларни келтиради (NHS эса бир оз пастроқ рақамларни беради: эркаклар учун тахминан 9,5 мг, аёллар учун 7 мг; мамлакатларда меъёрлар бироз фарқ қилади):

Гуруҳ	Тавсия этилган миқдор (NIH ODS)
Катталар, эркаклар	11 мг
Катталар, аёллар	8 мг
Ҳомиладор аёллар	11 мг
Эмизикли аёллар	12 мг

Катталар учун юқори чегара кунига 40 мг. Бу чегарага овқат, ичимликлар, қўшимчалар ва дорилардаги синк бирга киради. NHS эса шифокор бошқача тавсия қилмаган бўлса, қўшимча сифатида кунига 25 мг дан ортиқ синк ичмасликни маслаҳат беради.

Ёрлиқни ўқишда бир нозик жиҳатга эътибор беринг: «синк пиколинат», «синк глюконат» каби бирикма оғирлиги ва ундаги соф (элементар) синк миқдори бир хил эмас. Шунинг учун турли қўшимчаларни бирга ичишдан олдин умумий миқдорни шифокор ёки фарматсевт билан ҳисобланг.

Ортиқча синк қандай зарар қилиши мумкин?

Синкни «зарарсиз витамин» деб ўйлаш хато. NIH ODS ортиқча синк белгиларини санайди: кўнгил айниши, қусиш, бош айланиши, бош оғриғи, ошқозон безовталиги ва иштаҳа йўқолиши. МедлинеПлус катта доза қабул қилингандан кейин бир неча соат ичида ич кетиши ва қоринда санчиқ бўлиши мумкинлигини ҳам қайд этади.

Узоқ муддат ортиқча синк ичилганда жиддийроқ муаммолар пайдо бўлиши мумкин:

мис танқислиги: NHS маълумотига кўра, юқори дозадаги синк миснинг сўрилишини камайтиради, бу эса камқонлик ва суякларнинг заифлашишига олиб келиши мумкин;
иммунитетнинг пасайиши;
«яхши» холестерин (HDL) даражасининг пасайиши;
жуда юқори дозаларда магний сўрилишининг камайиши.

Бурунга сепиладиган синкли спрей ва геллар ҳид билишнинг йўқолишига сабаб бўлиши мумкин, шунинг учун улардан фойдаланмаслик маъқул.

Синк шамоллашда ёрдам берадими?

Бу энг кўп бериладиган саволлардан бири. NIH ODS маълумотига кўра, баъзи тадқиқотларда шамоллаш бошланиши биланоқ қабул қилинган синкли сўрғич таблеткалар ёки сироп тузалишни бироз тезлаштирган, аммо белгиларнинг оғирлигига таъсир қилмаган. Энг яхши доза, шакл ва қабул қилиш муддати ҳали аниқланмаган.

Демак, синк шамоллашнинг олдини оладиган ёки уни тўхтатадиган восита эмас. Агар сиз тез-тез шамолласангиз, сабабини излаш муҳимроқ. Бу мавзу бўйича тез-тез шамоллаш сабаблари ҳақидаги мақоламизни ўқинг.

Синк қайси дорилар билан тўқнашади?

NIH ODS қуйидаги ўзаро таъсирларни келтиради:

Антибиотиклар (хинолонлар ва тетратсиклинлар). Синк билан бирга ичилса, ҳам синк, ҳам антибиотик ёмонроқ сўрилади. Антибиотикни синкдан камида 2 соат олдин ёки 4–6 соат кейин ичиш тавсия этилади.
Пенитсилламин (ревматоид артрит ва Вилсон касаллигида қўлланади). Синк унинг сўрилишини камайтиради, оралиқ камида 1 соат бўлиши керак.
Тиазид диуретиклар (сийдик ҳайдовчи дорилар). Улар синкнинг сийдик билан йўқолишини оширади.

Шунингдек, катта дозадаги алоҳида темир препаратлари синк билан бир вақтда ичилса, синк сўрилиши камайиши мумкин. Қайси дориларни ичаётганингизни шифокор ва фарматсевтга тўлиқ айтинг.

Қачон шифокорга мурожаат қилиш керак

Қуйидаги ҳолларда шифокорга боринг:

таъм ёки ҳид билиш сабабсиз сусайган ва бир неча ҳафтадан бери қайтмаяпти;
яралар одатдагидан анча секин битмоқда;
соч тўкилиши, тери тошмалари ва тез-тез инфексиялар бирга кечмоқда;
Кроҳн касаллиги, ярали колит бор ёки ошқозон-ичакда оператсия ўтказгансиз;
антибиотик, пенитсилламин ёки сийдик ҳайдовчи дори ичаяпсиз ва синк қўшмоқчисиз;
синкни узоқ вақт юқори дозада ичгансиз ва ҳолсизлик, қўл-оёқларда увишиш ёки рангпарлик пайдо бўлган (мис танқислиги белгиси бўлиши мумкин).

Ҳомиладорлик ва эмизиш даврида ҳар қандай қўшимчани фақат шифокор билан келишиб қабул қилинг.

Nutva Immuno қандай ёрдам бериши мумкин

Асосий қоида: синкни аввало овқатдан олинг. Агар ратсионингиз бир хил бўлса ва шифокор қарши бўлмаса, витамин-минерал комплекс овқатланишга қўшимча бўлиши мумкин.

Nutva Immuno иммунитет тизимининг нормал фаолиятини қўллаб-қувватлайдиган биологик фаол қўшимча (BFQ). Бир капсулада (500 мг, қадоқда 60 капсула): синк (рух) пиколинат 125 мг, темир глисинат 68 мг, марганетс бисглисинат 3 мг, мис бисглисинат 4 мг, ёд 150 мкг, селен 60 мкг, молибден бисглисинат 60 мкг, хром пиколинат 100 мкг, витамин С (Л-аскорбин кислота) 200 мг, витамин А (ретинол палмитат) 2 мг, витамин Е (токоферол атсетат) 20 мг, витамин D3 (холекалсиферол) 1000 XB, B3 (ниатсин) 18 мг, B5 10 мг, B6 (пиридоксал-5-фосфат) 4 мг, B1 3 мг, B2 4 мг, B9 (метилфолат) 400 мкг ва B12 (метилкобаламин) 40 мкг. Кўрсатилган 125 мг синк пиколинат бирикмасининг оғирлиги эканини эслатиб ўтамиз. Таркибда синк билан бирга мис ҳам бор.

Маҳсулот дори воситаси эмас. У мувозанатли овқатланиш, етарли уйқу, жисмоний фаоллик ва шифокор буюрган дориларнинг ўрнини босмайди. Рухсатнома рақами: №1578927 (ЎзР Соғлиқни сақлаш вазирлиги), ишлаб чиқарувчи «NUTVA PHARM» MChJ.

Эҳтиёт чоралари. Таркибда темир бор: камқонлик аниқланган бўлса, темир дозасини шифокор белгилайди. Бошқа темир, синк ёки витамин қўшимчалари билан бирга ичишдан олдин шифокор билан маслаҳатлашинг. Ҳомиладорлик ва эмизиш даврида фақат шифокор билан келишиб қабул қилинг. Қабул қилиш тартиби — қадоқдаги йўриқномага ва шифокор тавсиясига амал қилинг.

Кўп бериладиган саволлар

Синк таблетка фойдаси нимада?

Синк таблеткаси овқатдан етарли синк олмаётган одамларга, масалан вегетарианларга ёки сўрилиш бузилган кишиларга керак бўлиши мумкин. Етарли овқатланаётган соғлом одамда қўшимча синк сезиларли фарқ қилиши исботланмаган. Эҳтиёж бор-йўқлигини шифокор билан аниқланг.

Синкни қачон ичиш керак, овқат биланми?

Аниқ маҳсулот учун қадоқдаги йўриқномага амал қилинг. Баъзи одамларда оч қоринга ичилган синк кўнгил айнишини чақиради. Антибиотик ичаётган бўлсангиз, улар орасидаги вақт оралиғини сақланг: антибиотик синкдан камида 2 соат олдин ёки 4–6 соат кейин.

Қайси шакл яхшироқ: пиколинат, глюконат ёки ситрат?

NIH ODS маълумотига кўра, синк сулфат, атсетат, глюконат каби шакллардан бирининг бошқалардан устунлиги аниқ эмас. Муҳими, ёрлиқда соф синк миқдори ва умумий кунлик миқдорга эътибор бериш.

Синкни ҳар куни ичса бўладими?

Овқатдан синкни ҳар куни олиш керак, чунки организм уни захира қилмайди. Қўшимча сифатида узоқ муддат ичиш эса шифокор билан келишилган бўлиши керак: катталар учун барча манбалардан умумий юқори чегара кунига 40 мг, ортиқчаси мис танқислигига олиб келиши мумкин.

Синк иммунитетни кўтарадими?

Синк иммунитет тизимининг нормал ишлаши учун зарур, етишмаслиги эса инфексияларга мойилликни ошириши мумкин. Бироқ меъёрдан ортиқ синк иммунитетни кучайтирмайди, узоқ муддатда эса аксинча таъсир қилиши мумкин. Иммунитет учун уйқу, овқатланиш ва ҳаракат биринчи ўринда.

Аёллар учун синк фойдаси борми?

Аёлларга синк эркакларга қараганда бироз камроқ керак, аммо ҳомиладорлик ва эмизиш даврида эҳтиёж ортади. Соч тўкилиши каби белгилар кўп сабабларга эга, шунинг учун синкни ўзингизча ичишдан олдин текширувдан ўтинг.